door Robert W. Westermeyer

Inleiding
De ervaring met depressie is metaforisch vormloos als een dikke donkere mistwolk. Bij cognitieve therapie wordt depressie opgedeeld in categorieën met symptomen zodat de verschillende aspecten zijn te onderscheiden. Zoals we later zullen zien gaat het bij cognitieve therapie om het voorkómen van het optreden van bepaalde depressieve symptomen. Hieronder zijn grafisch de vier verschillende symptoomgebieden weergegeven.



De depressieve symptomen versterken elkaar, en hierdoor wordt een depressie in stand gehouden. Als voorbeeld een sollicitante die na een sollicitatie is afgewezen en hierdoor het volgende concludeert: Ik ben een niksnut, er is geen werk voor mij". Deze uitspraak maakt de sollicitante verdrietig en schuldig (emotioneel), wat op zijn beurt lijdt tot een inactieve, lusteloze toestand (lichamelijk), waardoor ze geneigd is de hele dag in bed door te brengen (gedrag), waardoor ze 's nachts slecht slaapt (lichamelijk). Tijdens de wakkere en stille perioden 's nachts heeft ze nog andere gedachten zoals: '
Ik kan niets met mijn leven"(cognitief: denken) en is zich bewust van andere mislukkingen uit het verleden (cognitief: herinneren). De volgende dag heeft ze waarschijnlijk minder energie (lichamelijk) en vindt het moeilijk om zich te concentreren (cognitief). Ze kan er bijvoorbeeld voor kiezen de afspraak met haar vriend af te zeggen (gedrag) en gedachten hebben als mijn hele leven is een puinhoop"(cognitief). Hierdoor kan op zijn beurt angst ontstaan bij deze ervaring (emoties) wat haar moeheid verder doet toenemen (lichamelijk), waardoor ze besluit het sollicitatiegesprek voor de volgende dag af te zeggen (gedrag) enzovoorts .....

Oorzaken en de neergaande spiraal
Depressie is een stemmingstoestand met veel verschillende oorzaken zoals: negatieve levenservaringen als een scheiding of een aaneenschakeling van stressoren in het werk; lichamelijke veranderingen zoals bij een depressie bij de moeder na de geboorte van een kind of een bipolaire stoornis; of bij de aanwezigheid van sterke schema's zoals -mensen houden niet van mij". Ofschoon depressie op verschillende manieren geactiveerd kan worden zodra de depressie actief is, zijn er identieke symptomen zichtbaar die los staan van de oorzaak. Wat vooral verraderlijk is, is dat als de stemmingswisselingen automatisch geactiveerd worden deze toestand voor weken of zelfs maanden achtereen kan aanhouden.

Hieronder is de neergaande spiraal bij depressie weergegeven :




Het bovenstaande figuur maakt nogmaals duidelijk dat de symptomen bij depressie geen neveneffecten zijn, maar duidelijk de depressieve toestand versterken en in stand houden. Dit heeft kennelijk veel weg van een weinig motiverend model, maar het maakt ook de logische gevolgtrekking duidelijk dat als depressieve symptomen de depressie in stand houden, het reduceren van deze symptomen een depressieve toestand ook verbetert. En dit komt precies overeen met wat wetenschappelijk onderzoek heeft aangetoond. Ofschoon depressie een zichzelf versterkende toestand is, zijn de cognitieve en gedragssymptomen die de toestand doen verergeren duidelijk te onderscheiden en door wijziging hiervan kunnen ze de depressietoestand verbeteren.

Stemmingswisseling en symptomen
Veel mensen die worstelen met een klinische depressie denken dat hun stemming weinig aan verandering onderhevig is, en dat het zich meestal op een vast triest niveau bevindt. Echter het tegenovergestelde is waar, zelfs de meest depressieve mensen ervaren wisselingen in stemming gedurende de dag. De periodes met verminderde depressieve gevoelens zijn van belang, het zijn namelijk periodes waarbij de depressie minder sterk is - ofschoon door de sterkte van de depressie de uiteindelijk stemming niet veel verbeterd wordt.
Verder zijn het gedrag en de opvattingen, die samenhangen met vermindering van depressie juist de eerder vermelde gedrags- en cognitieve depressiesymptomen (zoals zich afzonderen, het ervaren van minder plezier in het doen van activiteiten, apathie, hopeloosheid en waardeloosheid). Het herstellen van een depressie gaat stapsgewijs als mensen met een depressie de voorgaande activiteiten verhogen en duidelijk hun negatief denken veranderd hebben.

Concept CT en Depressie
Een vereenvoudigde kijk op cognitieve therapie bij depressie is dat het zich vooral richt op het tegengaan van gedragshandelingen en meningsvormingen die samenhangen met een depressieve stemming en het versterken van die gedragshandelingen en meningsvormingen die samenhangen met niet-depressieve stemmingen. Hoe langer de persoon elke dag de verbeterde stemming kan vasthouden des te zwakker wordt de depressie.

Controle op gedragsverandering
Om de hypothese te testen dat het aanhoudend tegengaan van cognitieve en gedragsymptomen leidt tot herstel van een depressie, is het van groot belang dat personen hun dag gaan indelen met activiteiten die samenhangen met niet-depressieve stemmingen. Het activiteiten controle/planning formulier (zie onderstaand figuur) geeft de mogelijkheid het aantal plezierige activiteiten te tellen op elk uur van de dag, als wel om inzicht te krijgen in de activiteiten die samenhangen met de stemmingsverbetering en -vermindering. Het is daarnaast ook een uitgelezen kans om de automatische gedachten te controleren.

Het is van belang om elke dag een activiteiten controle/planning formulier in te vullen, bij voorkeur over de voorgaande dag. De dagen moeten gestructureerd worden alsof men niet depressief is (zoals op normale tijden opstaan en naar bed gaan, voorkómen dat men zich langere tijd terugtrekt en men overdag gaat slapen). Elk dag moet voorzien zijn van de volgende drie activiteiten: iets doen waarbij men plezier beleefd, iets doen wat door anderen gewaardeerd wordt, iets doen waarbij een ander betrokken is.
Het is gebruikelijk dat men een ernstig tekort ervaart aan de behoefte om activiteiten te ondernemen en daarom is het noodzakelijk dat men zich duidelijk inspant om aan activiteiten mee te doen. Het is daarom ook belangrijk een schematisch overzicht te maken van plezierige activiteiten, waarbij een onderscheid gemaakt wordt tussen dingen die men deed voor de depressie en deze opnieuw weer te doen. Ook door het tekort aan energie en het concentratievermogen is het vaak niet mogelijk om grote taken af te maken. Daarom is het van belang een grote taak op te delen in meerdere kleinere taken (zoals bijvoorbeeld bij het betalen van rekeningen naar buiten te gaan om bij het postkantoor postzegels te kopen). Bij alle sociale activiteiten gaat het steeds om het contact met andere mensen dat van belang is. Het beste is om met mensen om te gaan die positief zijn ingesteld, maar ook een telefonisch contact of een chat via Internet kan voor een bepaalde dag een belangrijk haalbaar doel zijn dat van belang kan zijn.

Conclusie
In het kader van de eerder besproken depressie symptomen, is het negatief denken de sterkste oorzaak waardoor de depressie in stand wordt gehouden. Als personen zich bewust worden welke oorzaken ten grondslag liggen aan het disfunctioneel denken, begint de depressie zijn kracht te verliezen. Het doel van de cognitieve therapie is aan het voorgaande te gaan werken en waardoor niet alleen de huidige depressieve stemming minder wordt, maar waardoor ook de kans op een toekomstige depressieve periode kleiner wordt.